Met andere woorden

Uit: Met Andere Woorden, kwartaalblad over bijbelvertalen, Nederlands Bijbelgenootschap, september 2009

Studiebijbel in perspectief vol informatie

Klaas van der Kamp

 

De nieuwe studiebijbel is bedoeld voor mensen die zich graag verder willen verdiepen in de Bijbel. De uitgave bevat de canonieke bijbelboeken. Deze bijbelboeken zijn in gebruik bij de meeste protestantse en evangelische kerken.

Naast bijbeltekst bevat de Studiebijbel in perspectief toelichtingen, die van oorsprong uit Engelse en Franse studiebijbels komen. Dit materiaal is vertaald en door Nederlandse deskundigen meegelezen en waar nodig aangevuld en in lijn gebracht met de manier waarop de Bijbel aan orthodoxe instellingen centraal staat. H.G.L. Peels van de Theologische Universiteit in Apeldoorn heeft de hoofdredactie gevoerd over het Oude Testament. P.H.R. van Houwelingen van de Theologische Universiteit in Kampen (Broederweg) was de hoofdredacteur voor het Nieuwe Testament.

Uitgangspunt voor de studiebijbel is dat het Oude en het Nieuwe Testament, bij alle verschil, inhoudelijk een geestelijke eenheid vormen. Kennis van het ene bijbelgedeelte kan licht werpen op het verstaan van een ander deel. Hierachter ligt de overtuiging dat het dezelfde God is die zich via verschillende schrijvers en in verschillende tijden bekend maakt en een relatie zoekt met mensen. De situatie waarin de teksten zijn ontstaan wisselt. Tegelijk is het mogelijk om basislijnen binnen de ene canon van Oude en Nieuwe Testament te trekken. Dit uitgangspunt is bepalend voor het karakter van de Studiebijbel in perspectief.

Er is ruimte om de persoon van Jezus Christus in de contouren van het Oude Testament te herkennen. En er is het besef dat het lezen van de bijbel niet alleen een taalkundige inspanning vraagt, maar ook een geloofsperspectief. De studiebijbel neemt de overtuiging van de lezer serieus, zonder belerend te worden. Men doet de oorspronkelijke situatie recht en trekt ook theologische lijnen door het geheel.

‘De bijbel is een oud boek, maar nog altijd van betekenis voor mensen van tegenwoordig,’ zegt Van Houwelingen desgevraagd. ‘Wij worden door die eeuwenoude woorden aangesproken. Laat daarom de bijbeluitleg congeniaal zijn met de tekst. Dat houdt in: niet te werk gaan vanuit kritische distantie maar vanuit geestelijke verbondenheid. Ook als het lezen van de bijbel soms vragen oproept, blijft het toch een geloofsboek. Meewerken aan een studiebijbel die is opgezet vanuit dat perspectief was de moeite waard.’

De Studiebijbel in perspectief biedt de lezer vijf onderdelen als heldere toegang tot de Bijbel. De uitgave bevat allereerst de bijbeltekst van De Nieuwe Bijbelvertaling (NBV). De bijbeltekst wordt aangevuld – een tweede onderdeel – met verklaringen van moeilijk te begrijpen verzen. Vervolgens, als derde onderdeel, zijn er uitvoeriger toelichtingen bij perikopen en bij bijbelboeken. Ieder bijbelboek is voorzien van een inleiding, met daarin aandacht voor de historische context en voor heilshistorische lijnen. In de vierde plaats zijn er artikelen over kernthema’s die door de hele Bijbel heen een rol spelen. En tenslotte zijn er dwarsverwijzingen, die de lezer uitnodigen om zelf verder te bladeren in de Bijbel en zo de lijnen te ontdekken.

 

Matteüs 1 heeft in de Studiebijbel in perspectief meer dan 125 dwarsverwijzingen; teksten die op de één of andere manier een soortgelijke inhoud weergeven. In vers 21 komen we bijvoorbeeld de naamgeving tegen van het kind Jezus. De tekstverwijzingen geven drie parallelle plaatsen in de Bijbel waar de naam zijn inhoud aan ontleent: de persoon van Jozua, de

zoon van Nun, in het Oude Testament (Numeri 13:16), de engel die Maria de opdracht geeft haar kind Jezus te noemen (Lucas 1:31) en het moment van besnijdenis als Jezus daadwerkelijk zijn naam krijgt (Lucas 2:21).

Onder de tekst zijn aantekeningen bij bijbelverzen aangebracht. Bij het tweede gedeelte van Matteüs 1, wordt uitleg gegeven over de praktijk van verloven in het oude Israël, over de rechtschapenheid van Jozef, over de rol die de engel speelt, over de naam Jezus en de naam Heer, over het begrip ‘maagd’ en over de gehoorzaamheid van Jozef. In de kanttekeningen verneemt de lezer op die manier dat het in Israël niet ongebruikelijk is dat verloofden samen optrekken, al zullen ze nog geen gemeenschap hebben; dat men privé kan scheiden mits er twee getuigen aanwezig zijn; dat de engel een centrale rol speelt in het begin en in het einde van het evangelie volgens Matteüs; dat de naam ‘Jezus’ staat voor ‘de Eeuwige is (of brengt) het heil’.

De lezer krijgt veel extra informatie bij de bijbeltekst. De bijbel leent zich daarmee voor studie van afzonderlijke perikopen. Er zijn altijd wel aantekeningen die een toelichting geven op het begrip van zo’n perikoop.

De lezer wordt op weg geholpen om toegang te krijgen tot de, soms weerbarstige, inhoud van de Bijbel.

De lezer die zich nog verder wil verdiepen, krijgt daartoe ook de kans.

Want naast de aantekeningen is er ook een uitvoerige beschrijving van de auteur Matteüs, van de datering van het evangelie en de structuur van het evangelie. Het eigene van het evangelie volgens Matteüs wordt beschreven.

En wie in één oogopslag geïnformeerd wil zijn, kan de overzichten raadplegen, de kaders met de chronologie en de kaartjes van Jeruzalem, Israël of wat dan ook maar aan de orde is voor een juist begrip.

Lezers kunnen de studiebijbel gebruiken voor persoonlijke bezinning, voor bijbelstudie, als vraagbaak bij een studie of leerhuis en als hulpmiddel in het onderwijs.

In Nederland is in 2004 de NBV verschenen. De bijbel stond op de bestsellerlijsten van boeken. Er was veel aandacht in de media. Er werden veel bijbels verkocht. En dat in een tijd van secularisatie. Tegelijk was er behoefte aan uitgaven die toelichting zouden geven bij de soms ingewikkelde tekst. Het Nederlands Bijbelgenootschap heeft vanaf het begin gezocht naar mogelijkheden om aan die behoefte te voldoen. Er zijn diverse uitgaven gerealiseerd voor specifieke doelgroepen, zoals bijvoorbeeld de Jongerenbijbel en de NBV-studiebijbel. In dat palet van uitgaven past ook deze studiebijbel. Een studiebijbel die de lijnen tussen Oude en Nieuwe Testament laat zien en die daarbij duidelijk maakt hoe het de ene God van Israël is, die zich in diverse tijden en verschillende bijbelboeken kenbaar maakt. De Studiebijbel in perspectief wil in die behoefte voorzien.

 

Er is in het buitenland gezocht naar materiaal dat gebruikt zou kunnen worden. Er werd een eerste selectie gemaakt van mogelijk geschikte bijbels. Een proefpanel van tien theologen met orthodox-theologische affiniteit las fragmenten uit de diverse Franse, Duitse en Amerikaanse bijbels. Zij hebben advies uitgebracht. Vanwege de grote hoeveelheid extra informatie die de Franse studiebijbel van Semeur (uitgave Excelsis) bood, kwam deze als beste uit de bus. Deze studiebijbel is als basis genomen voor de Nederlandse uitgave. Talloze onderdelen uit de Franse studiebijbel zijn vertaald. Vervolgens begon er een indringend proces van correctie en aanvulling, zodat de uitgave een duidelijke bedding kon krijgen in het

Nederlandse taalgebied. Begrippen en zinsopbouw moesten herkenbaar zijn in het Nederlands. En om de Nederlandse theologie ruimte te bieden werden tientallen Nederlandstalige theologen benaderd om een bijdrage te leveren zodat de basistekst verder kon worden ingevuld. Na zo’n vijf jaar werk heeft dat geresulteerd in de uitgave die eind 2009 verschijnt.

Er is een redactieraad gevormd, die kritisch heeft meegedacht over inhoud en opzet van de studiebijbel. De redactieraad heeft het theologisch en ideologisch kader van de Studiebijbel in perspectief gecontroleerd. De groep heeft concreet de lijnen uitgezet om te komen tot een voor de doelgroep herkenbare en verantwoorde uitgave. Het gaat om lezers die de bijbel als bron van hun geloof lezen. 
De redactieraad bestaat uit mensen met diverse kerkelijke achtergronden, variërend van orthodox-protestants tot meer evangelisch. Zij hebben een beslissende stem gehad bij het checken en corrigeren van de theologische hoofdlijnen. Vooral bij de behandeling van de Pentateuch en bij de historische situering van Paulus’ brieven is aan formuleringen gesleuteld. De hoofdredacteuren Peels en Van Houwelingen hebben in voorkomende gevallen het voortouw genomen om tot een verantwoord resultaat te komen. 

Verder hebben nog vele tientallen mensen hun medewerking verleend aan deze uitgave. Er is een groep gevormd van mensen die, passend bij de studiebijbel, een theologische lijn hebben getrokken voor een concreet thema. Het gaat steevast om Nederlandstalige auteurs, die de vragen kennen zoals ze spelen in de Nederlandse en Belgische context. Ze hebben thema’s uitgewerkt als heiliging, lofprijzing, mensbeeld. 
Tien vertalers hebben het Franse materiaal overgezet naar het Nederlands. Vervolgens hebben tien theologen de tekst opnieuw onder de loep genomen op theologische consistentie en aansluiting bij de NBV. Nog eens vijf correctoren hebben de tekst beoordeeld op de natuurlijkheid van het Nederlands. 
Een groep van zeven mensen heeft vervolgens de dwarsverwijzingen in de tekst gecontroleerd en aangepast aan het Nederlandse vocabulaire. De Studiebijbel in perspectief bevat heel veel tekstverwijzingen bij de afzonderlijke verzen. Mensen die aan bijbelstudie doen, kunnen de dwarsverwijzingen gebruiken om dieper op een thema door te gaan. Al die tekstverwijzingen zijn aangepast aan de NBV. Diverse studenten hebben daar een bijdrage aan geleverd.

De Studiebijbel in perspectief bevat meer dan 1800 pagina’s met Bijbeltekst en opmerkingen bij diverse verzen. De lay-out in twee kleuren maakt het geheel toegankelijk. In het voorbeeld is te zien dat er niet alleen veel informatie wordt gegeven, maar dat de tekst er ook aantrekkelijk uitziet.

 

 

Zoals gezegd hebben diverse Nederlandse auteurs artikelen geschreven  voor de studiebijbel, waarin ze lijnen trekken die door de bijbel heen herkenbaar zijn. Hieronder volgen een paar citaten om een indruk te geven.

 

‘We moeten de beelden van de grote Toekomst bekijken zoals we Rembrandts ‘Nachtwacht’ bezien. We concentreren ons dan niet op de structuur van het linnen of op allerlei details van het penseelgebruik, maar laten het geheel op ons inwerken om zo een impressie te krijgen van het machtige kunstwerk. De dogmaticus kan hier slechts stamelen en doet graag een stap terug om de dichter aan het woord te laten.’ (J. Hoek in het artikel over de eschatologie.)

 

‘Wie de heilsgeschiedenis in dwarsdoorsnede overziet, merkt een dubbele beweging op: toenemende versmalling in het Oude Testament en toenemende verbreding in het Nieuwe Testament – met als ‘kruispunt’ de persoon en het werk van Jezus Christus.’ (H.G.L. Peels in het artikel over de heilsgeschiedenis.)

 

‘De Heilige Geest is niet slechts toevallig in de buurt als een passieve toeschouwer. De loop van het gebeuren is juist aan zijn aanwezigheid te wijten.’ (G. Vleugels in het artikel over de Heilige Geest.)

 

‘Messias, Zoon van God, Profeet, Knecht (en je zou nog meer kunnen noemen) – al die lijnen uit het Oude Testament vallen samen in de persoon van Jezus Christus. Het zijn allemaal facetten die de ogen openen voor wat de apostel Paulus noemt: de heerlijkheid van de messias/Christus (2 Korintiërs 3:7-4:6).’ (W. Rose in het artikel over de Messiasverwachting.)

De Studiebijbel in perspectief komt dit najaar op de markt. De studiebijbel zal dan officieel gepresenteerd worden tijdens een studiemiddag in de Theologische Universiteit te Apeldoorn. De uitgave kan als volgt getypeerd worden:

• complete tekst van De Nieuwe Bijbelvertaling

• algemene inleidingen op het Oude en het Nieuwe Testament

• commentaar bij moeilijke verzen

• bespreking van heilshistorische thema’s (door Nederlandse theologen)

• omvangrijk overzicht met tekstverwijzingen

• uitvoerig lexicon geschikt als naslagwerk

• verduidelijkend kaartenmateriaal

• aandacht voor verbindingslijnen binnen het geheel van de Bijbel

 

Mensen die de studiebijbel kopen, vinden daarin een boekenlegger. Op de boekenlegger staat een code, waarmee men zich als eigenaar van de studiebijbel gratis kan aanmelden via www.bijbelinperspectief.nl. Vervolgens hebben zij toegang tot duizend foto’s die als illustratie dienen bij de bijbel. De foto’s laten iets zien van het land Israël en de omringende landen. De illustraties hebben een lage resolutie. Dat maakt ze geschikt om te gebruiken bij een presentatie voor een groep. Voor verdere verwerking in andere uitgaven zijn ze niet bedoeld.

 

Drs. ing. K. van der Kamp is als uitgever betrokken bij de totstandkoming van de Studiebijbel in perspectief.